تفاوت بیمه‌های اجتماعی و بازرگانی

گفتگو تحلیلی جهان اقتصاد با رئیس گروه اقتصاد درمان و برنامه‌ریزی معاونت درمان سازمان تأمین‌اجتماعی

یکی از مهمترین دغدغه‌های هر فرد ایجاد شرایط مطلوب برای تامین آینده و پیشگیری عواقب ناشی ازحوادث ناخواسته به منظور دست‌یابی به آرامش است و بدون شک امروزه بیمه سازوکاری است که رسیدن به این مهم را فراهم می‌سازد. بیمه اجتماعی و بازرگانی برای مقابله با مخاطرات پیش‌بینی نشده شکل گرفته‌است که با وجود اینکه هدف مشترکی را دنبال می‌کنند ولی در جزئیات و سازوکاربا یکدیگرتفاوت‌هایی دارند. برای آشکار‌شدن تفاوت‌های موجود میان بیمه‌های اجتماعی و بازرگانی با دکترامیرعباس فضایلی رئیس گروه اقتصاد درمان و برنامه‌ریزی معاونت درمان سازمان تأمین‌اجتماعی گفتگویی انجام‌‌دادیم که درادامه می‌خوانید.

با آموزشگاه زکریا همراه باشید

تعریف بیمه‌های اجتماعی و بازرگانی و فلسفه وجودی آنها چیست؟

با رشد و پیشرفت تکنولوژی و ظهور ابزارهای جدید و تغییرسبک زندگی بشر، خطرات و آسیب‌های ناشی از آن ایجاد‌شده و درلایه‌های زندگی افراد رخنه کرده‌است و براساس عقلانیت، فرد همیشه از خطر گریزان‌بوده و سعی‌داشته با انواع روش‌های مختلف در تامین امنیت خود گام بردارد. ابداع سازوکار بیمه نیز برهمین اساس می‌باشد. اصولاً، هسته اصلی و نقطه شروع بیمه‌های بازرگانی و اجتماعی بروز مخاطرات بوده‌است.

به موجب قانون بیمه ایران، بیمه عبارت است از قراردادی که به موجب آن یک طرف(بیمه‌گر) تعهدمی‌کند در ازای پرداخت وجه یا وجوهی از طرف دیگر(بیمه‌گزار) در صورت وقوع یا بروز حادثه خسارت وارده بر او را جبران نموده یا وجه معینی را بپردازد. متعهد را بیمه‌گر، طرف تعهد را بیمه‌گزار و وجهی را که بیمه‌گزار به بیمه‌گر می‌پردازد حق‌بیمه و آنچه را که بیمه می‌شود موضوع بیمه نامند.

دراین میان، نوع دیگری از ساز و کار بیمه، بیمه اجتماعی است. بیمه اجتماعی برنامه‌ای تعریف‌شده که در آن ریسک‌ها توسط یک سازمان عمومی یا دولتی جمع و توزیع می‌شود. این ساز وکار، قانوناً ملزم به فراهم آوری مزایای مشخصی است و هدف آن تأمین مصالح عمومی جامعه و ایجاد تعادل نسبی بین طبقات اجتماعی است.

تاریخچه ای از شکل گیری بیمه‌های اجتماعی و بازرگانی را بیان کنید.

نخستین نشانه های بیمه را می‌توان در دهها قرن گذشته زمانی که فینیقی ها در سواحل مدیترانه از طریق کشتیرانی به تجارت می پرداختند جستجو نمود. آنها، با توجه به خطرات زیاد تجارت دریایی، به فکرایجاد پوششی حمایتی درمقابل این مخاطرات افتادند. به این ترتیب، سازوکارهای ابتدایی بیمه شکل گرفت و به تدریج در غالب بیمه‌های بازرگانی توسعه یافت.

در ایران، سابقه فعالیت بیمه به مفهوم مدرن آن به حدود یک قرن می‌رسد. نخستین بار در سال ۱۲۸۹خورشیدی دو شرکت بیمه ‌آمریکایی به تاسیس نمایندگی در ایران پرداختند. نخستین قانونی که در ایران درخصوص شرکت‌های بیمه به تصویب‌رسید قانون مربوط به ثبت شرکت‌ها تصویب شد. تاسیس شرکت سهامی بیمه ایران در تاریخ پانزدهم آبانماه ۱۳۱۴و همچنین تصویب قانون بیمه در هفتم اردیبهشت۱۳۱۶را باید نقطه آغاز تحولات بازار بیمه ایران دانست. با تصویب این قانون در حدود۱۰شرکت بیمه خارجی شعب و نمایندگی‌های خود در ایران را ثبت کردند. درسال ۱۳۲۹ خورشیدی نخستین شرکت بیمه خصوصی ایرانی با نام بیمه شرق تاسیس‌شد. در سال ۱۳۵۰ خورشیدی بیمه مرکزی ایران تاسیس‌شد.

تأمین‌اجتماعی نیز به مفهوم سنتی از گذشته در جوامع بشری وجود داشته است شیوه‌های سنتی تأمین‌اجتماعی از نوع حمایتی بوده‌اند. بیمه‌های اجتماعی به مفهوم امروزی یکی از پیامدهای انقلاب صنعتی اروپاست.

بیمه‌های اجتماعی زمانی بطور جدی در نظام‌های سرمایه‌داری مورد توجه قرار‌گرفتند که مارکس از بحران بیکاری و اضمحلال نظام سرمایه‌داری در اثر بحران‌های ناشی از آن خبرداد. تحول در ساختارهای اقتصادی و اجتماعی و تغییر در روابط کار موجب‌شد با جایگزینی ماشین به جای انسان عرضه نیروی کار افزایش‌یابد و به دنبال آن کاهش شدید دستمزدها و بیکاری گسترده به عنوان یک بحران در اروپای صنعتی بروزکرد. لذا دولت‌های وقت تلاش کردند تا برای نجات نظام سرمایه‌داری تدابیری بیندیشند.

با گسترش اعتراضات کارگری و تبدیل آن به یک چالش جدی نظام سرمایه‌داری، بیسمارک صدراعظم آلمان در سال۱۸۸۱طرح بیمه اجتماعی کارگران را به پارلمان ارائه‌کرد و این الگو به سرعت در دیگر کشورهای اروپایی نیز مورد استفاده قرار‌گرفت. به عبارتی می‌توان گفت بیمه‌های اجتماعی در کشورهای غربی، پاسخ نظام سرمایه‌داری به چالشی بود که رفته رفته به خطری جدی برای تداوم حیات آن تبدیل می‌شد. البته، امروزه این ساز و کار به عنوان یکی از ابزار سیاستگذاری رفاه‌اجتماعی حتی از سوی مخالفان نظام سرمایه‌داری نیز مورد توجه و حمایت می‌باشد.

تفاوت ماهیتی بیمه‌های تامین بازرگانی با اجتماعی چیست؟

بیمه‌های اجتماعی ماهیتی اجباری‌داشته و مبتنی بر همبستگی اجتماعی است و هر فرد به اندازه توان خود حق‌بیمه پرداخت می‌کند و متناسب با نیاز دریافت می‌کند.

ماهیت بیمه‌های بازرگانی اختیاری‌بوده و به میزان ریسک و مخاطرات فرد بستگی دارد و براساس مشارکت فرد بنا نهاده شده‌است.

ماهیت اجباری و بین‌النسلی بیمه‌های اجتماعی ایجاب می‌کند تا علاوه بر بیمه‌گر و بیمه‌گذار نقش سومی نیز واردشود که همان دولت است که به عنوان ناظر و امین در بیمه‌های اجتماعی دخیل است. در واقع دولت تلاش می‌کند تا اثرات مثبت این بیمه‌ها را در سطح جامعه گسترش دهد. نکته دیگر آنکه، بیمه‌های اجتماعی مبتنی بر اصل سه جانبه گرایی می‌باشند. یعنی، مثلث دولت، کارفرما و بیمه‌گزار بر فرایندهای مدیریت و جریان امور بیمه‌های اجتماعی نظارت می‌کنند. به عنوان مثال، نظام تأمین‌اجتماعی در ایران زیر نظرهیات امنای سازمان‌های تأمین‌اجتماعی که مرکب از سه گروه کارفرما، کارگر و دولت است فعالیت می‌کند.

با توجه به اینکه افراد غالباً، به تعهدات کوتاه مدت بیمه‌ها مانند درمان گرایش دارند لذا دولت می کوشد تا با اجباری نمودن بسته خدمت جامع بیمه‌های اجتماعی شامل بیمه درمان و بیمه بازنشستگی و از کار افتادگی، مردم را ملزم نماید تا تعهدات بلند مدت بیمه‌های اجتماعی مانند خدمات دوران سالمندی و بازنشستگی را نیز خریداری نمایند. مهمترین خدمات ارائه شده به بیمه‌شدگان در این نظام، ارایه بیمه‌های اجتماعی در قالب پرداخت‌های انواع مستمری بازنشستگی، از کارافتادگی، بازماندگی، بیکاری ، غرامت نقص عضو، کمک بارداری و ارایه بیمه خدمات درمانی است.

ساز و کار بیمه‌های اجتماعی به نوعی پرداخت یارانه متقاطع از پردرآمدها به کم درآمدها و بیماران به سالمندان به عنوان یکی از مهمترین سیاست‌های رفاه‌اجتماعی مورد تاکید و توجه دولت‌ها می‌باشد.

در این راستا، در ایران نیز با توجه به تصویب قانون ساختار رفاه و تأمین‌اجتماعی در سال۱۳۸۳، آیین‌‌نامه اجرایی چتر ایمنی رفاه‌اجتماعی یا همان تور امینت در سال ۱۳۸۴ تدوین شد و ابزارهای سیاستگذای و رفاهی کشور در سه لایه حمایتی، بیمه‌های اجتماعی و بیمه‌های بازرگانی و تکمیلی تعریف‌‌شدند.

درلایه حمایتی استفاده از خدمات بیمه‌ای مستلزم پرداخت حق‌بیمه و مشارکت نیست زیرا افراد تحت پوشش این لایه قشر آسیب‌پذیر و کم‌درآمد بوده که به دلایل مختلف توان اشتغال و کار کردن ندارند.دولت همه هزینه‌های مربوط به خدمات بیمه‌ای را برای این گروه پرداخت می‌کند.

افراد شاغل در بازار کار و تحت پوشش خدمات بیمه‌ای که توان تامین حداقل معیشت زندگی خود را دارند در لایه بیمه‌های اجتماعی قرار می‌گیرند و در پرداخت حق‌بیمه مشارکت‌دارند.

لایه سوم که بیمه‌های تکمیلی و بازرگانی بوده افرادی را شامل می‌شود که دارای درآمدهای بالا بوده و علاوه بر دریافت خدمات بیمه پایه از خدمات بیمه تکمیلی نیز استفاده می‌کنند و این لایه خدمات بیشتر و بهتری را به این افراد رائه می‌دهد.

روابط بین بیمه‌گر و بیمه‌گذار در بیمه‌های بازرگانی و اجتماعی چگونه است؟

در بیمه‌های بازرگانی، روابط بین بیمه‌گر و بیمه‌گزار چارچوب معین و تعریف شده ای دارد و مفاد آن براساس توافق طرفین و بسته به شرایط، میزان ریسک و قدرت چانه زنی قابل تغییر است. پرداخت حق‌بیمه در بیمه‌های بازرگانی به طور کامل برعهده فرد بیمه‌گذار است.

بیمه‌های اجتماعی از توافق های اجتماعی تبعیت می‌کنند و چارچوب قانونی آن بجای شرایط فردی، بر ملاحظات عمومی و اجتماعی مبتنی است. به عنوان مثال، در قانون تأمین‌اجتماعی ایران، تعهدات، افراد مشمول و نحوه مشارکت مالی آنها دقیقاً شرح داده شده‌است.

آیا تاخیر در پرداخت حق‌بیمه در بیمه‌های اجتماعی و بازرگانی منجر به قطع خدمات رسانی به افراد بیمه شده می‌شود؟

بر خلاف بیمه‌های بازرگانی، تاخیر در پرداخت حق‌بیمه‌های اجتماعی بلافاصله منجر به قطع خدمات نخواهد شد و قانونگذار راهکارهایی را پیش‌بینی کرده‌است که چنانچه بر خلاف منافع بیمه شده، این تاخیر در پرداخت عمدی نباشد، ضمن امکان بهره مندی بیمه شده یا بازماندگان او از خدمات بیمه اجتماعی، سازمان بیمه‌گر اجتماعی بتواند مبتنی بر اصول پایداری صندوق های بیمه ای، حق‌بیمه‌ها یا جرایم مربوطه را از کارفرما یا منابع عمومی دریافت کند. به عبارت دیگر اگر چه استحقاق افراد در بهره مندی از پوشش بیمه‌های اجتماعی، با پرداخت حق‌بیمه مربوطه به صندوق ایجاد می‌شود، اما، برخی استثناها نیز پیش‌بینی شده‌است که استفاده از مزایای بیمه موکول به پرداخت مستمر حق‌بیمه نباشد. اما در بیمه‌های بازرگانی اگر فرد حق‌بیمه پرداخت نکند استحقاق دریافت پوشش خدمات را نداشته و بلافاصله خدمات مورد توافق قطع خواهد شد.

ویژگی های بیمه‌های اجتماعی و بازرگانی چیست؟ و انواع آنها کدامند؟

بیمه‌های اجتماعی دارای ویژگی‌هایی چون، یک حداقل سطح مشارکت برای ایجاد پوشش لازم است، حداقل یا حداکثر سطح پوشش بر اساس مفهوم کفایت اجتماعی و بسته به موضوع پوشش،‌ مزایای فردی ارتباط مستقیم با پرداخت ها افراد نداشته اما مزایای بیشتر تا حدودی با افزایش منابع بیمه‌ای یا افزایش مشارکت افزایش خواهد یافت(براساس فرمول) و دریافت مزایا بطور کلی بر اساس نیاز مالی (Means-tested) نیست،‌ هستند.

مشخصه بارز بیمه‌های بازرگانی اختیاری بودن آن است که به سه بخش کلی بیمه‌های اموال،  بیمه‌های اشخاص و بیمه‌های مسئولیت طبقه‌بندی می‌شوند.

در کشورهای مختلف نظام‌های تامین مالی بیمه‌های اجتماعی مبتنی بر پیش پرداخت بوده و الگوهای شناخته شده در رابطه با حوزه سلامت عبارتند از بیمه‌های درمانی اجتماعی، نظام طب ملی و نظام بیمه‌های ملی

به عنوان مثال بیمه‌های درمانی اجتماعی در کشوری مانند آلمان، نظام طب ملی در انگلیس و نظام بیمه‌های ملی در کانادا مشاهده می‌شود.